wpk
Trasa wycieczki nr 5 - Dolina rzeki Wdy.
Trasa wycieczki nr 5.
(Kliknij aby uzyskać powiększenie.)

Trasa wycieczki nr 5 - Dolina rzeki Wdy.

Wycieczkę rozpoczynamy w Tleniu. Idąc szosą w kierunku Czerska, na skraju lasu wchodzimy na drogę leśną i kierujemy się na wschód. Przechodzimy obok około 80-letnich drzewo­stanów sosnowych, sadzonych na siedlisku lasów liściastych. Świadczy o tym zachowane runo i podszyt - relikty dawnych zespołów lasów liściastych (punkt nr 1).

Drzewostan jest tu dwuwarstwowy. Najwyższą warstwę stanowi sosna (Pinus silvestris), drugą natomiast podsadzany, w wieku około 50 lat dąb szypułkowy (Quercus robur).

Warstwa podszytu (b) ma charakter naturalny i tu najwięk­szą rolę odgrywają krzewiaste gatunki grądowe - leszczyna (Corylus avellana), porzeczka alpejska (Ribes alpinum), trzmielina zwyczajna (Evonymus europaea); w mniejszym stopniu podrost drzew - klonu zwyczajnego (Acer platanoides) i dębu szypułkowego.

Dobrze wykształcone, wielogatunkowe runo budują zwłasz­cza rośliny lasów liściastych: gwiazdnica wielkokwiatowa (Stellaria holostea), perłówka zwisła (Melica nutans), gajowiec żółty (Galeobdolon luteum), przylaszczka pospolita (Hepatica nobilis), fiołek leśny (Viola silvestris), fiołek Rivina (Viola riviniana), kuklik pospolity (Geum urbanum) oraz częściowo chronione konwalia majowa (Convallaria maialis) i kopytnik pospolity (Asarum europaeum). Spotykamy tu rów­nież gatunki borowe -borówkę czarną (Vaccinium myrtillus), poziomkę pospolitą (Fragaria vesca), gorysza pagórkowatego (Peucedanum oreoselinum) a z mchów Entodon schreberi i Dicranum undulatum.

Zarówno podszyt jak i runo wskazują, że mamy tu do czynienia z degeneracją grądu a formą tej degeneracji jest pinetyzacja czyli borowienie. Pinetyzacja jest powszechną i groźną formą degeneracji obejmującą grądy, świetliste i kwaśne dąbrowy, bory mieszane, pociągającą za sobą głębokie zmiany w siedlisku.

Z punktu nr 1 idziemy dalej w kierunku wschodnim, scho­dzimy po stromym zboczu doliny Wdy do jego podnóża i idzie­my żółtym szlakiem w górę rzeki. Po prawej stronie mijamy okazały klon zwyczajny (Acer platanoides) i po przejściu oko­ło 100 m odcinka trasy biegnącej wzdłuż strumyka dochodzi­my do punktu nr 2. Tutaj na zboczach doliny wykształca się typowy grąd zboczowy - las klonowo-lipowy (Aceri - Tilietum), natomiast wzdłuż strumienia, na terasie dolnej, łęg źródliskowy (Circaeo - Alnetum cardaminetosum amarae).

Drzewostan grądu zboczowego głównie buduje dąb szypułkowy oraz grab zwyczajny {Carpinus betulus).

Podszyt tworzą krzewy leszczyny, trzmieliny zwyczajnej oraz podrost grabu. Runo jest bogate florystycznie, typowe dla gądów zboczowych, w których dostrzegamy między innymi objętą ochroną gatunkową, lilię złotogłów (Lilum martagon).

Wzdłuż strumyka, drzewostan łęgu źródliskowego tworzy głównie olsza czarna (Alnus glutinosa) z niewielka domieszką jesionu wyniosłego (Fraxinus excelsior) oraz wiązu górskiego (Ulmus scabra). Runo jest tu bardzo bujne a budują je głównie niecierpek pospolity (Impatiens noli-tangere), pokrzywa (Urtica dioica), kostrzewa olbrzymia {Festuca gigantea), pępawa błotna (Crepis paludosa), wiechlina zwyczajna (Poa triwialis), jasnota plamista (Lamium maculatum), turzyca odległokłosa (Carex remota), świerząbek gajowy (Chaerophyllum temulum), narecznica samcza (Dryopteris filix-mas) i inne.

Trasa wycieczki prowadzi dalej żółtym szlakiem w kierunku północno-wschodnim. Przy linii oddziałowej 127/126 znajduje się punkt nr 3. Tutaj na zboczach zachował się naturalny fragment typowego grądu zboczowego, którego drzewostan budują okazałe pomnikowe dęby oraz ponad 200-letnie graby. W podszyciu występują: krzewy - leszczyny, trzmieliny zwyczajnej, porzeczki alpejskiej oraz podrost drzew - klonu zwyczajnego, jesionu wyniosłego, graba zwyczajnego, klonu jaworu (Acer pseudoplatanus). W bujnym i bogatym florystycznie runie najczęściej spotkać można gwiazdnicę wielkokwiatową, konwalię majową, przylaszczkę pospolitą, perłówkę zwisłą, kopytnika pospolitego, zawilca gajowego (Anemone nemorosa), podagrycznika pospolitego (Aegopodium podagraria), czworolista (Paris quadrifolia), sałatnika leśnego (Mycelis muralis), kupkówkę Aschersona (Dactylis aschersoniana), zerwę kłosową (Phyteuma spicatum), chronioną paprotkę zwyczajną (Polypodium vulgare) i inne.

W dolnej części i u podnóży zbocza, w miejscach wypływu wód podziemnych utworzyła się tzw. nisza źródliskowa. Nisza osiąga znaczną głębokość. Jej stoki są bardzo strome, zbudowane z gliniastych utworów morenowych. W dnie niszy, z piaszczystej warstwy wodonośnej wypływają obficie wody, systematycznie podcinając jej stoki.

Niszę najlepiej jest oglądać w okresie późnej jesieni, zimy i wczesnej wiosny, kiedy nie jest maskowana zielenią drzew.

Zbocza półkolistej niszy porasta całkowicie naturalny grąd zboczowy - las klonowo-lipowy. Dominują drzewa liściaste lecz występuje tu większa niż dotychczas ich różnorodność.

Na dnie niszy jak również, wzdłuż sączącego się z niszy cieku wodnego (wysięku) rozwija się fragmentarycznie grąd zboczowy z czyścem leśnym (Aceri-Tilietum stachyetosum silyaticae) oraz typowo wykształcony i zachowany w dobrym naturalnym stanie - łęg źródliskowy.

W lęgu źródliskowym spotykamy grupę gatunków wyróżniających go spośród innych lęgów a mianowicie: rzeżuchę gorzką (Cardamine amara), trędownika skrzydlastego (Scrophularia alata), przetacznika bobowniczka (Veronica becabunga), niezapominajkę błotną (Myosotis palustris). Tutaj też masowo występują inne gatunki łęgowe - wiechlina zwyczajna, turzyca odległoklosa, pokrzywa zwyczajna, pępawa błotna, jasnota plamista, bodziszek cuchnący (Geranium robertianum), gwiazdnica gajowa (Stellaria nemorum), wietlica samicza (Athyrium filix-feniena) i inne.

Tego typu samowypływy wód podziemnych, wykształconych w formie mniejszych lub większych nisz źródliskowych, będziemy spotykać na naszej trasie wielokrotnie. Czyste wody źródeł zasilają intensywnie przez cały rok rzekę Wdę. Ochrona tych miejsc źródliskowych jest w pełni uzasadniona a rolę wodochronną spełniają znakomicie tu dobrze zachowane łęgi źródliskowe.

Łęgi źródliskowe są największą osobliwością zbiorowisk leśnych w dolinie Wdy, spełniają bardzo istotną rolę w krajo­brazie obszarów dolinnych a ich rola wodochronną nie może być kwestionowana. Tu nad Wdą w Borach Tucholskich występują liczne stanowiska tego łęgu, dobrze wykształcone i zachowane na dość znacznych powierzchniach, z bogatą florą skupiającą rzadkie higrofilne gatunki roślin kwiatowych jak również mszaków.

W punkcie nr 3 przy brzegu, w wodzie szeroko rozlanej Wdy, rozwijają się zbiorowiska roślinności szuwarowej: szuwar manny mielec (Glycerietum maximae), szuwar mózgowy (Phalaridetum rundinaceae), szuwar tatarakowy (Acoretum calami)

W toni wodnej występuje dość rzadko spotykany zespół strzałki wodnej i jeżogłówki pojedynczej (Sagittario-Sparganietum emersi).

Z punktu nr 3 trasa wycieczki prowadzi w górę rzeki Wdy, wzdłuż jej koryta. Po przejściu 150 m odcinka trasy mijamy rosnące w niedalekiej odległości od siebie dwa okazałe świerki (Picea excelsa) - pomniki przyrody, a po chwili grupę sędzi­wych jaworów z charakterystycznie łuszczącą się (odpadającą płatami) korą. U podnóży zbocza znajduje się niewielka nisza źródliskowa z sączącym się wysiękiem źródlanej wody.

Na zboczu rośnie grupa pomnikowych dębów, (5 starych dębów szypułkowych), jawor i grab o wymiarze pomników przyrody, okazałe lipy. Tu znajduje się punkt 4.

Zbocze porasta starodrzew dębowo-lipowo-klonowy, zróżnicowany na dwie warstwy drzew. Dobrze jest tu wykształcony podszyt (warstwa b) z krzewami - leszczyny, trzmieliny zwyczajnej, trzmieliny brodawkowatej (Evonymus. verrucosa), wiciokrzewu suchodrzewu (Lonicera xylosteum) oraz podrostem drzew - grabu, lipy, jaworu, klonu zwyczajnego, jesionu wyniosłego.

Runo jest rozwinięte bujnie, bogate florystycznie i zacho­wuje wiele gatunków roślin chronionych takich jak: lilia, złotogłów, kopytnik pospolity, paprotka zwyczajna oraz marzanka wonna (Asperula odorata).

U podnóży zbocza w miejscu wysięku wód wykształca się w typowej postaci łęg źródliskowy.

Z punktu nr 4 idziemy dalej żółtym szlakiem i po chwili dochodzimy do szlaku niebieskiego (oddz.125). W tym miejscu stoki doliny Wdy porastają grądy zboczowe z sędziwymi dębami uznanymi za pomniki przyrody a u podnóży stoków rozwija się łęg źródliskowy, w którym rośnie grupa okazałych jaworów.

Z prawej strony otwiera się piękny widok na Wdę. W wodzie rozwijają się zespoły roślinności szuwarowej a najczęstszym występującym tu zespołem jest szuwar manny mielec.

Przy ścieżce z lewej strony mijamy okaz wiązu górskiego o gonnej strzale i wysoko osadzonej koronie.

Na trasie wycieczki w różnych miejscach spotykamy sadzo­ne kultury świerkowe lub modrzewiowe (Larix decidua). Mamy więc tu do czynienia z przypadkami różnych form degeneracji lasów liściastych a najczęstszymi formami tej degeneracji jest pinetyzacja-borowienie lub monotypizacja.

Idąc dalej w górę rzeki mijamy najpierw pojedynczy okazały dąb a następnie grupę 4 dębów i wychodzimy z lasu na polankę - punkt nr 5. W punkcie nr 5 na stromych zboczach w zespole lasu klonowo-lipowego na dużej powierzchni, dokonano zrębu zupełnego (przykład niewłaściwej gospodarki leśnej). Lasy klonowo-lipowe spełniały tu bardzo istotną rolę glebochronną - chroniąc zbocza i obszary krawędziowe przed erozją gleb i z tych względów zasługiwały na ochronę.

W punkcie nr 5 na śródleśnej polanie rozwija się łąka, w której dominują głównie trawy: kłosówka wełnista (Holcus lanatus), kostrzewa czerwona (Festuca rubra), wyczyniec łą­kowy (Alopecurus pratensis), tomka wonna (Anthoxanthum odoratum). Z ziół występują tu ostrożeń warzywny (Cirsium oleraceum), jaskier ostry (Ranunculus acer), złocień właściwy (Chrysanthemum leucanthemum), babka wąskolistna (Pianiago lanceolata), koniczyna biała (Trifolium repens) i inne.

W miejscach wyniesionych na skraju lasu spotykamy gatunki świetlistych lasów liściastych jak: koniczyna dwukłosowa (Trifolium alpestre), wyka kaszubska (Vicia cassubica), traganek szerokolistny (Astragalus glycyphyllos), wyka długożagielkowa (Vicia tenuifolia), jaskier bulwkowy (Ranunculus bulbosus), świerzbnica polna (Knautia arvensis) i inne. Tutaj też na skraju polany przy lesie rośnie chroniony wawrzynek wilczełyko (Daphne mesereum).

Z punktu nr 5 do punktu nr 6 przechodzimy czarnym szlakiem. Szlak ten prowadzi przez tereny zalesione. Są to bory sosnowe około 50-60 - letnie. W runie występują: borówka czarna (Vaccinium myrtillus), borówka brusznica (Vaccinium vitis - idaea), siódmaczek leśny (Trientalis europaea), pszeniec zwyczajny (Melampyrum pratense), w suchszych partiach boru znaczną rolę odgrywa wrzos zwyczajny (Calluna vulgaris). Z mchów najczęściej występuje: Entodon schreberii, Dicranum undulatum, Dicranum scoparium, Hylocomium splendens.

Wykształca się tu subkontynentalny bór świeży (Peucedano-Pinetum)

W punkcie nr 6 na wysokim brzegu doliny Wdy znajduje się punkt widokowy. Rzeka Wda płynie tutaj w głębokiej dolinie tworząc malownicze zakola. Przeciwległe stoki doliny porastają starodrzewy lasów dębowo-lipowo-klonowych. W dolinie rozwijają się torfowiska niskie i wilgotne łąki i tu najczęstszymi zespołami torfowisk niskich są szuwar turzycy darniowej (Caricetum caespitosae), szuwar turzycy błotnej (Caricetum acutiformis), szuwar turzycy zaostrzonej (Caricetum gracilia) a z zespołów łąk wilgotnych są - łąka trzęślicowa (Junco-Molinietum) i zespół sitowia leśnego (Scirpetum silvatici).

Z punktu nr 6 idziemy dalej szlakiem żółto-niebieskim i dochodzimy do wsi Stara Rzeka malowniczo położonej w rozległej dolinie, otoczonej stromymi stokami, porośniętymi lasami liściastymi z licznymi starymi drzewami - pomnikami przyrody.

Wieś ciągnie się na przestrzeni kilku kilometrów wzdłuż doliny Wdy. Powstała w połowie XVIII wieku.

Na skraju lasu (Oddział 69), przy gruntach wsi znajduje się punkt nr 7. Z tego punktu roztacza się widok na wieś oraz rozległe zakole, które tworzy tu rzeka. Dolinę Wdy porastają barwnie ukwiecone (zwłaszcza na wiosnę) łąki, które stanowią dla odwiedzających te tereny turystów atrakcyjny element krajobrazu.

Z punktu nr 7 idziemy szlakiem niebieskim, w kierunku północnym, tuż przy krawędzi doliny Wdy. Strome zbocza doliny po­rastają grądy zboczowe z rosnącymi starymi drzewa­mi uznanymi za pomniki przyrody. Dochodzimy do mostu na Wdzie. Prze­chodzimy przez most na wschodnią stronę rzeki, idziemy do skraju lasu i tutaj dalej żółtym szlakiem w kierunku południowo-zachodnim do punktu nr 8.

Znajdujemy się na skraju lasu i ugoru, który porastają murawy napiaskowe. Pionierskim zespołem, który zasiedla zostawione odłogiem piaszczyste gleby jest zespół szczotlichy siwej (Spergulo-Corynephoretum ). Budują go różne trawy, głównie szczotlicha siwa (Corynephorus canescens), kostrze­wa szczeciniasta (Festuca duriuscula). W zbiorowisku szczotlichy siwej spotykamy ponadto drobne, jednoroczne rośliny o krótkim okresie wegetacyjnym, które rozwijają się wczesną wiosną wykorzystując większą wilgotność gleby. Są to następujące gatunki: sporek wiosenny (Spergula vernalis), przetacznik Dillena (Veronica Dilenii), wiosnówka (Erophilla verna).

Spotykamy również dość często tu występujące, objęte częściową ochroną, kocanki piaskowe (Helichrysum arenarium). W utrwalaniu piasków znaczną rolę odgrywają mchy -Polytrichum piliferum, Rhacomitrium canescens oraz porosty; Cornicularia aculeata i różne gatunki z rodzaju Cladonia. Na w ten sposób utrwalone piaski, wkracza sosna oraz gatunki borowe. Z biegiem czasu w wyniku naturalnej sukcesji wykształca się bór chrobotkowy.

Z punktu nr 8 trasa wycieczki prowadzi początkowo żółtym szlakiem przez oddz. 12, 13. 14, częściowo 15 i następnie szla­kiem niebieskim przez częściowo oddział 15, dalej 16 i 17, gdzie znajduje się punkt nr 9.

Tutaj strome stoki doliny Wdy porasta wiekowy las liś­ciasty ze skupieniem pomnikowych dębów i grabów. Trafiają się również pojedyncze okazale lipy, jawory oraz wiązy górskie. Wykształcony jest tu typowy grąd zboczowy, w runie którego występują: perłówka zwisła, zawilec gajowy, gajowiec żółty, gwiazdnica wielkokwiatowa, marzanka wonna, wiech­lina gajowa (Poa nemoralis), dzwonek jednostronny (Campanula rapunculoides), groszek skrzydlasty (Lathyrus montanus), turzyca palczasta (Carex digitata). Na szczególną uwagę zasługują rośliny chronione i osobliwości florystyczne: lilia złotogłów, wawrzynek wilczełyko, paprotka zwyczajna, marzanka wonna, kopytnik pospolity, konwalia majowa, pluskwica europejska (Cimicifuga europaea) i perłówka jednokwiatowa (Melica uniflora).

Z punktu nr 9 idziemy dalej niebieskim szlakiem i zatrzymujemy się w punkcie nr 10 położonym przy linii oddziałowej 53/54.

Po bardzo stromym i urwistym zboczu doliny Wdy, zachował się naturalny fragment lasu klonowo-lipowego (grąd zboczowy), z dobrze wykształconym podszyciem, bogatym florystycznie runem, z gatunkami chronionymi i osobliwoś­ciami florystycznymi (podobnie jak w punkcie nr 9). U podnóży zboczy wykształcają się nisze źródliskowe, których dna porastają typowo wykształcone łęgi źródliskowe.

Z punktu nr 10 niebieskim szlakiem wracamy do miejsco­wości Tleń gdzie kończy się trasa wycieczki